Tandsteen: ontstaan, herkennen, verwijderen en voorkomen

Wat is tandsteen en hoe ontstaat het?

Op tanden en kiezen ontstaat voortdurend een zacht en kleverig laagje dat tandplak, of tandplaque, wordt genoemd. Tandplak bestaat onder meer uit bacteriën, voedselresten en bestanddelen uit het speeksel. Omdat tandplak vaak wit of gelig is, valt het niet altijd op.

Door dagelijks goed te poetsen en tussen de tanden en kiezen te reinigen, kun je tandplak zelf verwijderen. Blijft de tandplak langere tijd zitten? Dan kunnen mineralen uit het speeksel zich erin ophopen. De tandplak verkalkt en verandert vervolgens in tandsteen.

Eenmaal gevormd tandsteen is hard en zit stevig vast aan het tandoppervlak. Je kunt het niet meer zelf wegpoetsen. Het moet professioneel worden verwijderd door een tandarts, mondhygiënist of preventie-assistent.

Hoe ziet tandsteen eruit?

Tandsteen is vaak wit, geel of bruin van kleur en voelt hard en ruw aan. Het ontstaat meestal als een harde rand of aanslag langs het tandvlees. Veel mensen merken tandsteen voor het eerst op aan de binnenkant van hun onderste voortanden.

De kleur en zichtbaarheid kunnen verschillen. Tandsteen boven de tandvleesrand is vaak wit of gelig. Tandsteen dat onder het tandvlees zit, kan donkerder of bruin tot zwart van kleur zijn. Dit komt doordat het in contact kan komen met bloedbestanddelen uit het ontstoken tandvlees.

Tandsteen tussen tanden en kiezen of onder het tandvlees is niet altijd zelf zichtbaar. De tandarts of mondhygiënist kan tijdens een controle beoordelen of daar tandsteen aanwezig is.

Wat is het verschil tussen tandplak en tandsteen?

Tandplak en tandsteen zijn nauw met elkaar verbonden, maar zijn niet hetzelfde. Tandplak is een zacht laagje dat je met een tandenborstel, ragers of tandenstokers zelf kunt verwijderen. Tandsteen ontstaat wanneer achtergebleven tandplak door mineralen uit het speeksel verhardt.

De beste manier om tandsteen te beperken, is daarom het dagelijks zorgvuldig verwijderen van tandplak. Zodra de tandplak is verkalkt, helpt harder of vaker poetsen niet meer om de aanslag weg te krijgen.

Waar en hoe snel ontstaat tandsteen?

Tandsteen kan op iedere tand of kies ontstaan, maar sommige plekken zijn er gevoeliger voor. Dat geldt vooral voor plaatsen waar speeksel uit de speekselklieren de mond binnenkomt. Het speeksel bevat mineralen die achtergebleven tandplak kunnen laten verkalken.

Tandsteen ontstaat daarom vaak:

• aan de binnenkant van de onderste voortanden;
• aan de buitenkant van de kiezen in de bovenkaak;
• langs de rand van het tandvlees;
• tussen tanden en kiezen;
• op moeilijk bereikbare plekken;
• onder het tandvlees.

Hoe snel tandplak in tandsteen verandert, verschilt per persoon. De samenstelling en hoeveelheid van het speeksel, de mondhygiëne en de plek in de mond spelen hierbij een rol. Bij sommige mensen ontstaat binnen korte tijd opnieuw tandsteen, terwijl anderen er nauwelijks last van hebben.

Waarom krijgt de ene persoon meer tandsteen?

Niet iedereen krijgt evenveel tandsteen. Sommige mensen hebben na enkele maanden alweer een duidelijke laag, terwijl bij anderen nauwelijks tandsteen ontstaat. Dit verschil hangt samen met meerdere factoren.

De verzorging van het gebit

Hoe langer tandplak blijft zitten, hoe groter de kans dat deze verkalkt. Goed poetsen en dagelijks reinigen tussen de tanden en kiezen verkleint daarom de hoeveelheid tandsteen die kan ontstaan.

De samenstelling van het speeksel

De hoeveelheid mineralen in het speeksel verschilt per persoon. Bij mensen met relatief veel calcium en fosfaat in het speeksel kan tandplak sneller verkalken.

De stand van tanden en kiezen

Scheefstaande tanden, kleine ruimtes en andere moeilijk bereikbare plekken zijn lastiger schoon te houden. Daardoor kan daar gemakkelijker tandplak achterblijven en tandsteen ontstaan.

Een droge mond

Bij een droge mond is er minder speeksel beschikbaar om voedselresten weg te spoelen en de mond te beschermen. Een droge mond kan onder meer worden veroorzaakt door medicatie, mondademhaling, ziekte of onvoldoende drinken.

Roken

Roken verhoogt de kans op tandsteen en tandvleesproblemen. Het tandsteen van rokers is bovendien vaak donkerder van kleur en kan steviger aan het gebit vastzitten.

Wat is het verschil tussen tandsteen boven en onder het tandvlees?

Tandsteen kan zowel boven als onder de rand van het tandvlees ontstaan. Tandsteen boven het tandvlees is meestal goed zichtbaar. Tandsteen onder het tandvlees is vaak moeilijker te ontdekken en kan meer schade veroorzaken aan het tandvlees en het kaakbot.

Tandsteen boven het tandvlees

Tandsteen boven de tandvleesrand wordt supragingivaal tandsteen genoemd. Dit tandsteen is vaak wit of geel van kleur en voelt hard en ruw aan. Het ontstaat onder andere aan de binnenkant van de onderste voortanden en aan de buitenkant van de kiezen in de bovenkaak.

Op het ruwe oppervlak van het tandsteen blijft gemakkelijk nieuwe tandplak zitten. Hierdoor kan het tandvlees rood, gezwollen of gevoelig worden en tijdens het poetsen gaan bloeden.

Tandsteen onder het tandvlees

Tandsteen onder de tandvleesrand wordt subgingivaal tandsteen genoemd. Dit tandsteen is meestal niet zelf zichtbaar. Het kan donkerbruin of zwart van kleur zijn doordat het in contact komt met bloedbestanddelen uit ontstoken tandvlees.

Wanneer tandplak en tandsteen langere tijd onder het tandvlees aanwezig blijven, kan de ontsteking zich uitbreiden naar de diepere weefsels rond de tanden en kiezen. Hierdoor kunnen de ruimtes tussen het tandvlees en de tanden dieper worden. Deze ruimtes worden pockets genoemd.

Is tandsteen schadelijk?

Tandsteen is niet alleen een cosmetisch probleem. Het ruwe oppervlak biedt tandplak en bacteriën een goede plek om zich vast te zetten. Daardoor neemt de kans op ontstoken tandvlees toe.

Beginnende tandvleesontsteking wordt gingivitis genoemd. Het tandvlees kan dan rood, gezwollen of gevoelig zijn en tijdens het poetsen of reinigen tussen de tanden gaan bloeden. Gingivitis kan meestal volledig genezen wanneer de tandplak en het tandsteen worden verwijderd en de mondhygiëne wordt verbeterd.

Blijft de ontsteking langdurig aanwezig? Dan kan deze zich uitbreiden naar het kaakbot en de steunweefsels rond de tanden en kiezen. Dit wordt parodontitis genoemd. De schade die daarbij aan het kaakbot ontstaat, herstelt niet vanzelf.

Mogelijke gevolgen van tandsteen

• Rood, gezwollen of bloedend tandvlees.
• Een slechte adem of een onaangename smaak.
• Terugtrekkend tandvlees.
• Gevoelige tandhalzen.
• Diepere ruimtes tussen tanden en tandvlees.
• Afbraak van het kaakbot.
• Losstaande tanden of kiezen.
• In ernstige gevallen verlies van tanden of kiezen.

Kun je tandsteen zelf verwijderen?

Je kunt tandsteen niet zelf wegpoetsen. Zodra tandplak is verkalkt, zit deze stevig aan het tandoppervlak vast. Ook een elektrische tandenborstel, tandenstoker, rager of speciale tandpasta kan bestaand tandsteen niet verwijderen.

Op internet worden verschillende hulpmiddelen aangeboden waarmee je thuis tandsteen zou kunnen wegkrabben. Het gebruik van scherpe instrumenten of apparaten zonder professionele kennis wordt afgeraden.

Risico’s van zelf tandsteen verwijderen

• Beschadiging van het tandvlees.
• Wondjes en bloedingen.
• Beschadiging van het tandglazuur of een vulling.
• Het verder onder het tandvlees duwen van tandplak en bacteriën.
• Het missen van tandsteen dat dieper onder het tandvlees zit.
• Het verwarren van tandsteen met een stukje tand, kies of vulling.

Met goede mondverzorging kun je wel voorkomen dat er snel nieuw tandsteen ontstaat. Bestaand tandsteen moet echter eerst professioneel worden verwijderd.

Hoe wordt tandsteen professioneel verwijderd?

De tandarts, mondhygiënist of preventie-assistent kan tandsteen verwijderen met handinstrumenten of een ultrasoon apparaat. Welke methode wordt gebruikt, hangt onder andere af van de hoeveelheid tandsteen, de plaats in de mond en de gezondheid van het tandvlees.

Tandsteen verwijderen met een ultrasoon apparaat

Een ultrasoon apparaat heeft een smalle metalen punt die snel trilt. Door deze trillingen komt het tandsteen los van de tanden en kiezen. Tijdens de behandeling stroomt water langs het instrument om de punt te koelen en losgekomen tandsteen weg te spoelen.

Het apparaat kan een trillend of tikkend gevoel geven. Ook hoor je tijdens de behandeling een hoog geluid en komt er water in de mond. Dit water wordt met een afzuiger verwijderd.

Tandsteen verwijderen met handinstrumenten

Met speciale handinstrumenten, zoals scalers en curettes, kan de behandelaar tandsteen nauwkeurig van het tandoppervlak verwijderen. Deze instrumenten worden ook gebruikt om moeilijk bereikbare plekken en gebieden onder het tandvlees te reinigen.

Vaak worden ultrasone reiniging en handinstrumenten met elkaar gecombineerd. Na het verwijderen van het tandsteen kunnen de tanden en kiezen worden gepolijst. Hierdoor worden oppervlakkige verkleuringen en achtergebleven aanslag verwijderd en voelt het gebit gladder aan.

Tandsteen onder het tandvlees verwijderen

Bij tandsteen onder het tandvlees wordt het oppervlak van de tandwortel zorgvuldig gereinigd. Dit kan meer tijd kosten dan het verwijderen van zichtbaar tandsteen boven het tandvlees.

Wanneer er sprake is van verdiepte pockets of parodontitis, kunnen meerdere behandelingen nodig zijn. De mondhygiënist controleert daarna of het tandvlees herstelt en geeft advies over het schoonhouden van de ruimtes tussen de tanden en kiezen.

Doet tandsteen verwijderen pijn?

Bij de meeste mensen is het verwijderen van een kleine hoeveelheid tandsteen niet of nauwelijks pijnlijk. Je kunt wel druk, trillingen of een schrapend gevoel ervaren.

De behandeling kan gevoeliger zijn wanneer:

• het tandvlees ontstoken is;
• de tandhalzen blootliggen;
• er veel tandsteen aanwezig is;
• het tandsteen diep onder het tandvlees zit;
• de tanden gevoelig zijn voor kou of aanraking.

Geef het tijdens de behandeling aan wanneer je pijn of veel gevoeligheid ervaart. De behandelaar kan dan rustiger werken, een ander instrument gebruiken of de behandeling over meerdere afspraken verdelen.

Hoe kun je tandsteen voorkomen?

Tandsteen is niet altijd volledig te voorkomen. Hoe snel het ontstaat, hangt namelijk ook af van de samenstelling van het speeksel en de vorm en stand van het gebit. Je kunt de hoeveelheid tandsteen wel beperken door tandplak dagelijks zorgvuldig te verwijderen voordat deze kan verkalken.

Poets twee keer per dag

Poets je tanden en kiezen twee keer per dag gedurende twee minuten met fluoridetandpasta. Besteed extra aandacht aan de rand van het tandvlees en aan plekken waar bij jou snel tandsteen ontstaat.

Een elektrische tandenborstel kan helpen om tandplak effectief te verwijderen. Een zachte handtandenborstel kan ook geschikt zijn, mits je de juiste poetstechniek gebruikt.

Reinig tussen de tanden en kiezen

Een tandenborstel bereikt de ruimtes tussen tanden en kiezen niet volledig. Daar kan tandplak achterblijven en uiteindelijk tandsteen ontstaan. Reinig deze ruimtes daarom met hulpmiddelen die bij jouw gebit passen, zoals ragers of tandenstokers.

De tandarts, mondhygiënist of preventie-assistent kan laten zien welk hulpmiddel en welke maat voor jouw gebit geschikt zijn.

Besteed aandacht aan moeilijk bereikbare plekken

Tandplak blijft gemakkelijk achter bij scheefstaande tanden, achter de onderste voortanden, langs de tandvleesrand en rondom kronen, bruggen, implantaten of een beugel. Neem voldoende tijd om deze plaatsen zorgvuldig schoon te maken.

Voorkom een droge mond

Voldoende speeksel helpt om de mond te beschermen en voedselresten weg te spoelen. Drink daarom verspreid over de dag voldoende water. Heb je langdurig last van een droge mond? Bespreek dit dan met de tandarts of huisarts. Medicijnen, ziekte en mondademhaling kunnen hierbij een rol spelen.

Stop met roken

Roken verhoogt het risico op tandvleesproblemen. Daarnaast kan tandsteen bij rokers donkerder worden en steviger aan de tanden en kiezen vastzitten.

Laat je mondverzorging controleren

De tandarts of mondhygiënist kan beoordelen waar tandplak achterblijft en hoe je deze plekken beter kunt reinigen. Persoonlijk poetsadvies kan helpen om nieuwe tandsteenopbouw zoveel mogelijk te beperken.

Hoe vaak moet tandsteen worden verwijderd?

Hoe vaak tandsteen moet worden verwijderd, verschilt per persoon. Sommige mensen hebben slechts af en toe een kleine hoeveelheid tandsteen, terwijl anderen binnen enkele maanden opnieuw veel tandsteen ontwikkelen.

De passende frequentie hangt onder andere af van:

• de hoeveelheid en snelheid waarmee tandsteen ontstaat;
• de dagelijkse mondverzorging;
• de gezondheid van het tandvlees;
• de aanwezigheid van verdiepte pockets of parodontitis;
• roken en andere leefstijlfactoren;
• de vorm en stand van tanden en kiezen.

Wordt tandsteen verwijderen vergoed?

Voor volwassenen vanaf 18 jaar wordt het verwijderen van tandsteen meestal niet vanuit de basisverzekering vergoed. Afhankelijk van je aanvullende tandartsverzekering kan een deel van de kosten wel worden vergoed.

Bij kinderen jonger dan 18 jaar valt het verwijderen van tandsteen onder de mondzorg die vanuit de basisverzekering wordt vergoed. Voor deze zorg geldt geen verplicht eigen risico.

Wanneer is het verstandig om een afspraak te maken?

Tandsteen verdwijnt niet vanzelf en kan niet worden weggepoetst. Het is daarom verstandig om de aanslag professioneel te laten beoordelen en verwijderen.

Maak een afspraak wanneer je het volgende merkt

• Een harde of ruwe laag op tanden of kiezen.
• Gele, bruine of donkere aanslag langs het tandvlees.
• Rood, gezwollen of bloedend tandvlees.
• Terugtrekkend tandvlees of gevoelige tandhalzen.
• Een aanhoudend slechte adem of onaangename smaak.
• Tanden of kiezen die losser lijken te staan.
• Tandsteen dat na een eerdere reiniging snel terugkomt.

Ook wanneer je zelf geen tandsteen ziet, kan er aanslag tussen de tanden of onder het tandvlees aanwezig zijn. Tijdens een controle kan de tandarts beoordelen of een professionele reiniging nodig is.

Veelgestelde vragen over tandsteen